Kulturem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Władysław Skoczylas, Janosik. Słowo „zbójnik” uważane jest za jeden z kulturemów podhalańskich

Kulturem – jednostka etnolingwistyczna, która w planie wyrażania jest reprezentowana przez pojedyncze leksemy, zaś w planie treści ma tak bogate znaczenia, że dzięki niej można zrozumieć specyfikę danej społeczności narodowej, etnicznej lub regionalnej[1][2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Terminu użyła jako pierwsza[3] i spopularyzowała szwedzka uczona Els Oksaar. W polskim językoznawstwie pierwszą monografią dotyczącą tego tematu są Kulturemy podhalańskie Macieja Raka (Kraków 2015). Jak zaznacza M. Rak, to właśnie m.in. poprzez kulturemy społeczność określa swoją tożsamość, stosunek do tradycji i wartości, a także sposób radzenia sobie w obecnych czasach. Z powodu częstej nieprzekładalności reprezentujące je leksemy mają nastawienie etnocentryczne (nierzadko są składnikami autostereotypu) jako słowa zbiorowej pamięci.

Kulturemy zwykle funkcjonują jako składniki związków frazeologicznych i pojawiają się w kliszowanych tekstach folkloru, poezji ludowej, literaturze regionalnej oraz w wypowiedziach autorefleksyjnych[4][5][3].

Podział kulturemów[edytuj | edytuj kod]

Kulturemy dzielą się na:

  • werbalne – wyrażane w słowach i wypowiedziach,
  • niewerbalne – realizowane za pomocą języka ciała,
  • parajęzykowe – wyrażane przez zachowania będące konsekwencją wieku, płci, pozycji społecznej,
  • komunikacja niewerbalna, na którą wpływa m.in. czas i miejsce[3].

Kulturemy w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

W Dystynktywnym słowniku synonimów Alicji Nagórko, Marka Łazińskiego i Hanny Burkhardt (Kraków 2004) znajduje się pierwsza na gruncie polskiego językoznawstwa definicja kulturemów w ujęciu etnolingwistycznym: [są to] ważne dla samoidentyfikacji jakiejś społeczności słowa klucze, charakteryzujące zarówno jej stosunek do tradycji, dziedziczonych wartości, jak i radzenie sobie z czasem teraźniejszym, aktualne przeżywanie świata (s. XIX). A. Nagórko podała również zestaw przykładowych polskich kulturemów: Kresy, bałagan, bohaterszczyzna, cham, cwaniak, kołtun, kotlet schabowy, warchoł, załatwić i ziemiaństwo[2]. Według badaczki szczególne miejsce w omawianej koncepcji zajmują: nazwy własne, symbole narodowe, narodowa topografia, etnonimy i egzotyzmy.

Z kolei w monografii M. Raka (2015) do kulturemów podhalańskich zostały zaliczone następujące jednostki, z którymi mogą się identyfikować mieszkańcy Podhala, por.: 1) w kategorii swój – obcy: Górál, gazda, baca, juhas, zbójnik, ksiondz, pán, ceper; 2) wartości: Pámbócek, Pániezus, Gaździná Podhála, krzýz, śleboda, honór, robota, ziym, dudki, biyda, głód; 3) tożsamość kulturowa: gwara, muzýka, śpiywanie, tániec, ubranie, portki, ciupaga, moskál, oscypek, gorzáłka, owca; 4) geografia mentalna: Podhále, góry, Giewont, hála.

Ze względu na swoją wartość semantyczną kulturemy sprawiają problemy w przekładzie na język obcy[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Maciej Rak: Kulturemy podhalańskie. 2015. [dostęp 2018-01-07].
  2. a b Anna Dąbrowska: Współczesne problemy lingwistyki kulturowej (pol.). filologia-polska.pwa.edu.pl. [dostęp 2018-01-07].
  3. a b c Maciej Rak: Co to jest kulturem?. [dostęp 2018-01-07]. s. 305-316.
  4. Maciej Rak: Kulturemy podhalańskie. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2015, s. 13, seria: "Biblioteka LingVariów". ISBN 978-83-7638-572-3.
  5. Maciej Rak: Kulturemy – nowa perspektywa badań etnolingwistycznych. 2017. [dostęp 2018-01-07].
  6. Azizollah Dabaghi, Mohammad Bagheri: The Issue of Translating Culture: A Literary Case in Focus (ang.). academypublication.com. [dostęp 2018-01-08].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]